พฤติกรรมก้าวร้าว คือ การกระทำหรือการข่มขู่ที่จะกระทำที่มีเจตนาทำร้ายบุคคลอื่น ทั้งทางร่างกายหรือจิตใจ โดยมักมีความรู้สึก ความโกรธ หรือความคับข้องใจเป็นองค์ประกอบกระตุ้น

เพื่อให้การแก้ไขได้ผล ผู้เชี่ยวชาญจะแบ่งความก้าวร้าวออกเป็น 2 ประเภทหลัก คือ

1. ความก้าวร้าวแบบโต้ตอบ (Reactive Aggression) เกิดจากอารมณ์โกรธ ความกลัว หรือการถูกคุกคามที่รับรู้ได้ เป็นปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นทันที มีความหุนหันพลันแล่น ขาดการควบคุมอารมณ์อย่างรุนแรง (เช่น หน้าแดง, เสียงแหลม)
2. ความก้าวร้าวแบบเชิงรุก (Proactive Aggression) เป็นการกระทำที่ตั้งใจและถูกวางแผนอย่างสงบ (Cold-blooded) เพื่อให้ได้มาซึ่งผลประโยชน์หรือบรรลุเป้าหมายส่วนตัว (เช่น การแย่งของเล่น, การกลั่นแกล้งผู้อื่น) เด็กจะแสดงท่าทีสงบ นิ่ง และควบคุมความคิดได้ดี

---

อาการและพฤติกรรมที่สังเกตได้

อาการก้าวร้าวจะแตกต่างกันตามช่วงวัยและความรุนแรง : 

• พฤติกรรมรุนแรงต่อผู้อื่น การทำร้ายผู้ปกครองหรือคนรอบข้าง เช่น กัด ข่วน หรือหยิกจนเกิดเป็นแผล  

• พฤติกรรมต่อตนเอง มีการทำร้ายตัวเอง (Self-harm)  

• อารมณ์ระเบิดรุนแรง แสดงพฤติกรรมรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็ว  

• แสดงออกร่วมกับอารมณ์ด้านลบ อาจแสดงความก้าวร้าวสลับกับการยึดติดกับผู้ดูแล หรือการถอนตัวทางอารมณ์  

• ปัญหาควบคุมตัวเอง เด็กที่มีภาวะสมาธิสั้น (ADHD) มักแสดงความก้าวร้าวร่วมด้วย เนื่องจากขาดความสามารถในการควบคุมตนเองและความหุนหันพลันแล่นเมื่อเกิดความไม่พอใจ

---

วิธีสังเกตพฤติกรรมก้าวร้าวในเด็ก

การสังเกตที่แม่นยำจะช่วยให้ผู้ดูแลสามารถจัดการพฤติกรรมได้อย่างตรงจุด :

• เน้นที่พฤติกรรมที่มองเห็นและวัดผลได้ ควรบรรยายพฤติกรรมที่เกิดขึ้นจริงอย่างเป็นกลาง เช่น "ลูกพูดเสียงดัง" "ลูกเดินกระทืบเท้า" "ลูกขว้างของ"  

• หลีกเลี่ยงการใช้คำตัดสิน งดใช้คำที่ประณามหรือตีตราตัวเด็ก เช่น "ซน" "ก้าวร้าว" หรือ "ดื้อ" เพราะคำเหล่านี้มีความหมายกว้างและซับซ้อน ทำให้ผู้ดูแลแต่ละคนตีความพฤติกรรมไม่ตรงกัน ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการแก้ไข  

---

ปัจจัยที่เกี่ยวข้องและสาเหตุ

พฤติกรรมก้าวร้าวเกิดจากปฏิสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างปัจจัยภายในตัวเด็กและปัจจัยภายนอก : 

ปัจจัยภายในตัวเด็ก 

• พื้นอารมณ์ เด็กที่มีพื้นอารมณ์ "เลี้ยงยาก" หรือควบคุมอารมณ์ได้ต่ำ มีแนวโน้มจะแสดงความก้าวร้าวได้ง่ายกว่าเมื่อถูกกระตุ้น  

• ความบกพร่องทางความคิด เด็กบางคนมักมี "อคติในการตีความที่เป็นปรปักษ์" นั่นคือ พวกเขามักจะตีความการกระทำที่เป็นกลางหรือไม่ตั้งใจของผู้อื่นว่ามีเจตนาร้ายหรือตั้งใจทำร้ายเขาเสมอ ซึ่งทำให้เกิดการตอบสนองแบบโต้ตอบ 

• พันธุกรรมและบาดแผลวัยเด็ก ยีนบางชนิดที่อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อพฤติกรรมก้าวร้าว แต่ความเสี่ยงนี้จะเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน เฉพาะเมื่อเด็กเผชิญกับความทุกข์ยากหรือบาดแผลทางใจในวัยเด็ก  

ปัจจัยจากสิ่งแวดล้อมและครอบครัว

• วินัยที่ไม่เหมาะสม การใช้วินัยที่รุนแรงเกินไป หรือในทางตรงกันข้าม การขาดความสม่ำเสมอในการกำหนดขอบเขต  

• ขาดตัวแบบที่ดี ผู้ปกครองที่ใช้ความก้าวร้าวในการแก้ไขปัญหาความขัดแย้งของตนเอง หรือมีพฤติกรรมที่ทำให้เด็กโกรธง่าย จะเป็นตัวอย่างที่ไม่เหมาะสมให้เด็กนำไปใช้กับคนอื่น  

• ขาดการดูแลเอาใจใส่ การถูกทอดทิ้ง หรือการละเลยด้านอารมณ์  

• ความขัดแย้งในครอบครัว สภาพแวดล้อมที่ผู้ดูแลมีอารมณ์ไม่มั่นคง หรือมีพฤติกรรมก้าวร้าว

---

การพัฒนาศักยภาพและการแก้ไขพฤติกรรม

การจัดการพฤติกรรมก้าวร้าวที่ประสบความสำเร็จต้องอาศัยความสม่ำเสมอจากผู้ดูแล และการฝึกทักษะให้เด็กสามารถควบคุมอารมณ์ได้เอง 

แนวทางการจัดการเบื้องต้นสำหรับผู้ปกครอง

1. ยอมรับอารมณ์ แต่ไม่ยอมรับพฤติกรรม สื่อสารให้เด็กเข้าใจว่า "แม่/ พ่อรู้ว่าหนูโกรธ แต่หนูจะทำร้ายคนอื่น/ ทำลายข้าวของไม่ได้"  
2. แนะทางระบายอารมณ์ที่ปลอดภัย สอนให้เด็กเปลี่ยนไปใช้ช่องทางอื่น หรือการระบายความโกรธด้วยวิธีที่ไม่ได้ทำลายข้าวของ 
3. เป็นตัวอย่างที่ดี ผู้ใหญ่ต้องแสดงออกถึงความปรองดอง มีวินัย และฝึกให้เด็กมีจิตใจเห็นอกเห็นใจผู้อื่น 
4. ให้โอกาสรับฟัง เมื่อเหตุการณ์สงบลงแล้ว ควรให้โอกาสเด็กได้อธิบายเหตุการณ์จากมุมมองของเขา โดยไม่ด่วนสรุปว่าเขาผิด

แนวทางการบำบัด

หากพฤติกรรมมีความรุนแรง ไม่ลดลง หรือส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเพื่อรับการบำบัดเฉพาะทาง

การฝึกอบรมการปรับพฤติกรรมสำหรับผู้ปกครอง เป็นการบำบัดที่สอนผู้ปกครองโดยตรง เพื่อปรับเปลี่ยนรูปแบบการเลี้ยงดูให้ถูกต้อง 

1. การเสริมแรงทางบวก ให้คำชมและรางวัลสำหรับพฤติกรรมที่เหมาะสม                          
2. การไม่สนใจ ไม่ให้ความสนใจ (เช่น การดุด่า) แก่พฤติกรรมที่ไม่เป็นอันตรายแต่ก่อความรำคาญ เพื่อลดแรงเสริมทางบวก   
3. การใช้ Time-Out ตัดเด็กออกจากโอกาสในการได้รับแรงเสริมทางบวกสำหรับพฤติกรรมที่รุนแรง

การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (Cognitive-Behavioral Therapy - CBT) เป็นการบำบัดที่สอนเด็กโดยตรงให้รู้จักควบคุมความโกรธและความหุนหันพลันแล่น

1. ฝึกการควบคุมอารมณ์ สอนเทคนิคการผ่อนคลาย เช่น การฝึกหายใจลึกๆ
2. พัฒนาทักษะการแก้ปัญหาทางสังคม ใช้บทบาทสมมติ เพื่อให้เด็กได้ฝึกตอบสนองต่อสถานการณ์ขัดแย้งด้วยวิธีที่ไม่ก้าวร้าว